Johannespassie


Home | Vorig niveau | Foto's | Concept | Tekst | Creatie

 

 

Een Johannespassie in de 21ste eeuw

 

klik hier voor een typering van de muziek door Willem Ceuleers zelf (nieuwe pagina)

  • Beluister online een volledige opname van de Johannespassie (Creatie op Palmzondag St. Lambertuskerk te Laken).

  • Vijf videofragmenten van de première zijn opgenomen in de onderstaande afspeellijst op youtube (druk op 'volgende' om te zappen):

    • recitatief: de arrestatie van Jezus in de hof (met turbae) (deel van nr. 2)

    • aria: Naast het kruis met wenend' ogen (nr. 25) - stabat mater dolorosa

    • aria + koraal: Nu valt de nacht (nr. 27)

    • aria + koraal: Om uw kruis, Heer, Bidden wij (nr. 29)

    • slotkoraal: O Lam van God, onschuldig (nr. 33)

 

 

 

 

 

Inleiding

 

Welkom op dit uniek concert. Zo vaak gebeurt het niet dat een hedendaagse componist nog de volledige tekst van een bijbelse passie op muziek zet. En dan ook nog in het Nederlands… Je vraagt je natuurlijk af, waarom iemand dat doet, anno 2012.

 

Dat is een samenloop van omstandigheden // combinatie van factoren:

  1. de persoon van de componist: Willem Ceuleers, organist-titularis van deze kerk. Iedereen die hem een beetje kent, weet hoezeer zijn hart klopt voor de muziek in de kerkelijke liturgie; Welnu: het verhaal van Jezus’s lijden en sterven is de de texte fondateur van de kerk. Zonder die gebeurtenissen die daar verhaald worden, zat u hier vandaag niet, stond dit gebouw er niet, was er geen Kerk… Dat hij dus ooit...

  2. Zijn muziekgezelschap het Antwerps Collegium Musicum, dat inmiddels 12 jaar bestaat met vallen en opstaan, en in steeds wisselende samenstelling. Deze groep verenigt professionals en amateurs vanwege hun liefde voor de muziek. Samen met Willem plannen we ongeveer een jaar vooruit wat we willen gaan doen en voor de Goede Week 2012 hadden we de Johannespassie van de zeventiende-eeuwse componist Thomas Selle op het programma gezet, maar er waren te weinig mensen beschikbaar voor de uitvoering. U moet weten: wij werken op vrijwillige basis. Plan B…. Willem schrijft een passie op maat voor dit ensemble.

 

Vandaar ook dat deze Passie zowel in kleine als in een grote bezetting gespeeld kan worden. Vandaag zijn er vijftien zangers en een kleine tiental instrumenten. In de minimumbezetting is echter de hele passie uitvoerbaar met 3 zangers en een 6 instrumenten…. “kwestie van niet voor verrassingen te komen staan”, schreef Willem mij vorig jaar toen het plan vaste vormen begon aan te nemen, “want we hebben met het ACM geen ervaring met werken van zo’n lange adem.” plan C… door het uitvallen van de klaveciniste gisteren is het slotkoor vervangen door …

 

U begrijpt al: dit wordt geen overweldigende dubbelkorige, rijk georchestreerde, effect & affectvolle versie, zoals bij Bach. Het wordt ook geen emotioneel geladen, subjectieve spirituele passie zoals bij Arvo Pärt, of eentje waarin de verscheurdheid van de westerse wereld u bij de keel grijpt, zoals die van Ernst Pepping, om maar een paar dwarsstraten te noemen.

 

Neen, Ceuleers plaatst de tekst terug waar hij thuishoort: in de liturgie van de kerk. Daar is het allemaal wat objectiever. Daar gaat het vooral om een goede voorlezing.

Al vanaf de vroege middeleeuwen werden in de liturgie van de Goede week de 4 passies gelezen, in kapittelkerken en kloosters. In de 5e eeuw besluit de bisschop van Rome dat de Mattheuspassie op Palmzondag en de Johannespassie op Goede Vrijdag zal worden gelezen. Al spoedig begonnen celebrant en diaken de dialogen die in de tekst staan onderling te verdelen en – als die er was – nam de sub-diaken dan de overige rollen, o.a. die van het volk op zich. Gezongen natuurlijk: gregoriaans, op de passende leestoon. Niet zo vreemd dat men dat is gaan, doen, die teksten zijn daarvoor geschreven. De evangeliën zijn geen boeken om stil in een hoekje te lezen, het zijn voorleesteksten van een gelovige gemeenschap: en zeker de slothoofdstukken zijn zwaar gestileerd, dramatisch geënsceneerd.

 

En als de kerkmuziek haar plaats in de liturgie verwerft, gebeurt er iets moois. De muzen snellen de evangelist te hulp: professionele zangers nemen de rol over van de diakens en later ook van de celebrant, maar de structuur blijft hetzelfde. Ik zei het al: de passie van Ceuleers kan als het moet met 3 zangers worden uitgevoerd. Dezelfde rolverdeling als in de Middeleeuwen.

 

Met zijn zetting schaart de componist zich dus in de lange rij van kerkmusici (echt niet alleen Bach en Schutz, tallozen hebben het gedaan tussen de 15e en 18e eeuw, van Jacob Obrecht, via Cipriano de Rore tot Philip Emmanuel Bach): muziek voor de liturgie, dienstbaar aan de tekst. De kern van de muzikale passie is dan ook het recitatief: er wordt voorgelezen, een verhaal verteld… muzikaal, in muzentaal.

En bij Ceuleers zijn dat dan 17e eeuwse muzen. Alsof hij een leerling was van Heinrich Schütz heeft hij zelf een responsoriale passie geschreven: met evangelist, dialogen en turbaekoren (rol van het volk of de priesters).

 

Niet subjectief dus, maar objectief… Maar dat wil nog niet zeggen: gevoelloos. Integendeel, elke goede voordracht is expressief, geladen met gevoel, maar op een subtiele manier, in een onderlaag. Het ligt er niet dubbeldik bovenop zoals in de barok, het wordt niet breed uitgesmeerd zoals in de romantiek en veel eigentijdse muziek.

Het is eerder de suggestie van een gevoel…

 

Ook een andere Lutherse gewoonte heeft Ceuleers overgenomen, nl. om tijdens de lezing het verhaal af en toe ‘stil te zetten’… Om wat terug te treden, te beschouwen wat er aan het gebeuren is en hierover alvast wat te mediteren. Bij de selectie van die teksten hebben we er bewust voor gekozen om geen vrije dichterlijke teksten te gebruiken, maar ons te beperken tot liederen van de gelovige gemeenschap, koralen.

Deze intermedi werken op twee manieren:

- beschouwend… Vergelijk het met de ‘koren’ die in de Griekse tragedies het gebeuren becommentariëren, ingetogen, meelevend, invoelend, contemplatief.

- reagerend … Het ‘evangeliewoord’ vraagt immers om een ‘antwoord’.

Men kan bij zo’n gebeuren niet als toeschouwer aanwezig. Tua res agitur is immers de kern van bijbelse hermeneutiek. Het gaat niet over anderen daar, maar over mij. Invalspoorten, kansen tot identificatie, toeëigening, die het verhaal biedt, worden zo benut.

 

Deze beschouwingen en reacties zijn echter nooit zo dwingend en overweldigend als het bij Bach of Pärt is. De hoorder blijft vrij: hij zelf wordt uitgedaagd het verhaal te volgen en zijn eigen positie te bepalen ten opzichte van wat daar beschreven wordt.

… over die Joodse man, die wordt weggedaan, weggewerkt uit deze wereld, gehangen aan een paal… Wiens levensgeschiedenis blijft intrigeren, ook na 2000 jaar: Hij laat ons niet los. Wij komen niet van hem af.

 

Nog een laatste opmerking: het is het evangelie van Johannes

Eigenaardig evangelie, heel anders dan Mattheus, Markus, Lukas.

De passie is relatief kort (2000 woorden, tegen 3000 in Mattheus) en veronderstelt het verhaal eigenlijk bekend. Het laat ook veel dingen weg.

 

Eigenlijk is het een reflectie op wat er nou eigenlijk gebeurd is onder de oppervlakte van het gebeuren …. in de vorm van een hervertelling van het gebeurde.

Bij hem gaat alle aandacht naar de persoon van Jezus, die in dit evangelie heel nadrukkelijk wordt getekend als degene die vanuit Gods wereld afkomstig is (het Woord is vlees geworden) en hier op aarde is met een heel precies doel: “om zijn leven te geven”. Hier voltrekt zich geen diep menselijke tragedie, onafwendbaar zoals bij de Grieken, neen: hier wordt bewust geënsceneerd:

In al z’n passiviteit is Jezus degene die constant de touwtjes in handen heeft;

bij zijn arrestatie, voor Pilatus, ja zelfs vanaf het kruis, heeft hij de regie.

De aanwezige mensen begrijpen ook niet wat er gebeurt.

In de gesprekken gaat het van misverstand tot spraakverwarring, vaak met dubbele bodem.

 

Dit is natuurlijk een literaire constructie van de auteur: een device om iets over te brengen…

Wat dan? Ja, daarvoor moet u gewoon goed luisteren, het verhaal volgen en nadenken.

Mijn suggestie is dat Johannes het lijden en sterven van Jezus hervertelt om te laten zien wie er nu eigenlijk in control is.

De machten van deze wereld (militaire, religieuze, en politieke) natuurlijk: zij krijgen Jezus in handen en doen met hem wat ze willen – zo lijk het – maar als ze oog in oog staan met zijn innerlijk gezag worden ze ontmaskerd als gesublimeerde vormen van on-macht.

De slotsom is dat in dit evangelie de machteloze gekruisigde souverein is… eigenlijk de enige ‘gave mens’.

 

Dat staat dan ook met zoveel woorden boven zijn hoofd: Deze mens, is de koning der Joden, omstreden, betwist, maar … het wordt postuum bevestigd in een koninklijke begrafenis… en onthuld op de Paasmorgen.

 

Voilà, genoeg gezegd: Nu volgt de “lezing’ van het heilig evangelie naar de beschrijving van de evangelist Johannes, gebracht door het Antwerps Collegium Musicum. Er zijn enkel rustmomenten voorzien, waarin u zelf ook wat kunt doormediteren…

Na afloop stel ik voor om eventuele blijken van uw appreciatie met enige vertraging te uiten… en natuurlijk hebt u uw gsm al afgezet.


 

 

 

Palimpsest

 

Wat zijt gij gaan zien om te aanschouwen,

een palimpsest aan een paal,

een jood in de wind gehangen

als een verkreukeld papier.

Ach, in de vlam van de wereld,

de gloed van de harten, haat

en tedere wellust, schrompelt

hij weg en verteert tot as.

 

En wordt door de ruimten geblazen,

verstuift in het avondrood

als zaad dat gestrooid in de akker

in het donker verloren gaat

en in het licht wordt herboren

zestig en honderdvoud.

 

Want wij komen nooit van hem af. 

J.W. Schulte Nordholt.

 

 

Dick Wursten, 01-04-2012 

 

 

Lange Winkelstraat, 8 maart 2013

Wat is meer waar dan de waarheid? De passie...

 

Het is inmiddels de vierde keer dat ik de inleiding op de Johannespassie mag geven.

Dan treedt er een zekere verzadiging op, afin bij mij zelf toch.

Ik dacht moet ik nu weer gaan vertellen...

 

… dat Willem Ceuleers naast vele andere zaken een kerkmusicus pur sang is en dat de passie die hij geschreven heeft dus in de eerste plaats ‘muziek voor de liturgie’ is, dat het gaat om het goed vertellen van een verhaal.

… dat u dus geen ‘allerindividueelste expressie van een allerindividueelste emotie’ moet verwachten (a la Arvo Pärt of Penderecki)

… maar dat anderzijds dat ook niet betekent dat het gevoelloos is…

 

Neen, Dat ga ik dus niet vertellen. (dat lijkt me niet)

Ook ga ik uw kostbare tijd niet in beslag nemen met een hele uiteenzetting over hoe Ceuleers als virtuele virtuoze leerling van Heinrich Schütz zich diens muzikale taal heeft eigen gemaakt en helemaal in zijn stijl een responsoriale passie heeft gecomponeerd met turbaekoren etc.

 

En al helemaal niet dat Willem een latere Lutherse gewoonte heeft overgenomen om tijdens de lezing het verhaal af en toe ‘stil te zetten’… Om wat terug te treden, beschouwend, zoals een Grieks koor tijdens de tragedies… of ter bezinning zoals bij de latere Duitse Passionen. Ik heb het dan over de koralen…

 

Nee, waarom zou ik u dat allemaal vertellen. Dat spreekt voor zich en staat allemaal al lang op de website…

 

Dat allemaal niet, maar wat dan wel?

 

Wel, ik zal het u zeggen: ik keek onlangs naar de TV, en zapte langs Canvas, en het toeval wilde dat er net een uitzending van TED@Canvas begon. Een kleine vrouw kwam het podium op. Ik kende haar niet, Zuiders type. Ze sprak Engels met een Spaans accent. Er stond spanning op haar stem, waardoor die lichtjes trilde.

Het was Isabel Allende.

En: ze sprak goed. Dat moet ik toegeven. En na een korte relativerende inleiding kwam ze bij haar eerste officiële zin. Ze zei.

 

There is a Jewish saying I love: what is truer than Truth? The story.

Wat is meer waar dan de waarheid ? Het verhaal.

 

Ja, dacht ik: dat is het. Nagel op de kop.

Eén zo’n uitspraak, en je kunt er weer dagen tegen…

 

Nou ja, dacht ik toen. Wat zit ik nog te piekeren over wat ik moet vertellen.

Dat is het. Alles zit erin. het gaat om het verhaal … En:

zelfs de vraag naar de waarheid zit erin. Geen andere evangelist is daar zo door geobsedeerd als Johannes… Bij hem is het zelfs een katalysator in het verhaal zelf, moet u straks maar eens opletten. Wat is waarheid vraagt Pontius Pilatus…

En hij was inderdaad geen Jood, want hij heeft nog nooit zelfs maar bij benadering gedacht aan het mogelijke antwoord dat Isabel Allende hem zou influisteren:

The story. Het verhaal zelf, dat wat er zich voor je ogen afspeelt…

 

De passie dus.

Raar woord eigenlijk: passie.

 

Buiten de kerkelijke context associeer je het met hartstocht, met overweldigende emoties: ‘groots en meeslepend wil leven…’.

Enkel binnen de kerkelijke culturele context is er de oude betekenis nog: lijden, ondergaan. De passie van Christus = is het lijden van Christus. of: ‘het verhaal van het lijden van Jezus’.  De passie volgens Johannes, of germanisme: de Johannespassie.

 passie <: passio < pascho/ paschein = lijden, ondergaan, dulden.

 

Hoe kan nu een en hetzelfde woord, zo vroeg ik me af, zo’n wereld van verschil aanduiden ?

… weet ik natuurlijk ook niet, maar ik denk dat de verbinding tussen beide vormen van passie ‘m zit in het feit dat het beide malen een ‘passivum’ is. Echte passie overkomt je, onderga je, je wordt erdoor gegrepen. Proef ook maar eens alle dubbele bodems van het woord ‘overweldigend’

 

Passies zijn gevaarlijk, als je erdoor gegrepen wordt, dan mag je hopen dat het goed afloopt, maar gegarandeerd is het niet.

 

De passie van Jezus liep niet goed af… alhoewel?

De machtige Pilatus is een figurant geworden in het verhaal van Jezus.

Barabbas is in de nevelen van de geschiedenis opgelost,  Jezus kennen we nog.

Wie heeft er nu eigenlijk aan het langste eind getrokken?

 

Afin: Het verhaal vertelt blijkbaar een andere waarheid dan de oppervlakkige beschouwer eruit distilleert en los van het verhaal probeert te formuleren

in dogma’s enzo….

Ik vermoed overigens dat de eigenaardigheden van het verhaal, bijv. de vreemde rust van Jezus – he is in control – altijd, precies dat wil suggereren, maar dit geheel terzijde.

 

Het wordt tijd om het verhaal niet langer voor de voeten te lopen en zelf z’n waarheid te laten overbrengen. En ik waarschuw u: een slecht gelezen verhaal gaat het ene oor en het andere uit. Dat doet je niets. Een goed verteld verhaal kan je aangrijpen, boeien, maar een verhaal op muziek gezet… gaat linea recta naar je hart.

 

Afin, om het allemaal niet teveel te laten worden, zijn er enkele rustmomenten voorzien, waarin u wat kunt doormediteren, of afstand nemen, of… niets doen..

U blijft vrij.

Dan zullen ook de instrumenten bijgestemd worden… Na afloop ??

 

En natuurlijk hebt u uw gsm al afgezet.

 

 

 Lijst van medewerkers

2012

 

Evangelist: Willem Ceuleers, bas
Jezus: Luk Verlackt, bariton
Petrus: Dienaar, Knecht: Manfred Halsema, bariton
Pilatus: Michel Labro, bas
Dienstmaagd: Gertie Lindemans, mezzosopraan

Aria’s:
Daniëlle Van de Vloet, Frieda Vermeulen: sopraan
Gertie Lindemans: mezzosopraan

Koor:
Frieda Vermeulen, Floor Coomans, Bieke Schiltz, Daniëlle Van de Vloet, Hilde De Bleser : sopraan
Brenda Blokland, Heleen Rouwenhorst, Gertie Lindemans: mezzosopraan
Vera Stessel, Els Caremans: alt
Luk Verlackt, Patrick Mollet, Hans Neels, Manfred Halsema: bariton
Michel Labro, Herman Moelants: bas

Orkest:
Veerle Roggeman: altviool
Veronica Joris, Lisbeth Wolfs, Johan Veeckman : blokfluit

Walter Bosmans: dulciaan

 

Continuo:

Piet Van Steenbergen: gamba
Koen Becu: chitarrone
Jetty Janssen: orgel

2013

 

Evangelist: Willem Ceuleers

Jezus: Luk Verlackt

Pilatus: Jo Defyn

Petrus, dienaar, knecht: Manfred Halsema

Dienstmaagd: Gertie Lindemans

 

aria’s:

sopraan: Elke Schouwaerts, Frieda Vermeulen

mezzosopraan: Gertie Lindemans

 

koor

sopraan: Frieda Vermeulen, Bieke Schiltz, Hilde De Bleser, Lieve De Buck, Elke Schouwaerts

mezzosopraan: Heleen Rouwenhorst, Brenda Blokland, Floor Coomans, Gertie Lindemans

alt: Els Caremans, Vera Stessel

bariton: Patrick Mollet, Manfred Halsema, Hans Neels

bas: Jo Defyn, Herman Moelants

 

orkest

blokfluit: Lisbeth Wolfs, Veronica Joris, Johan Veeckman

traverso: Jef Van Boven

cornetto: Sus Herbosch

dulciaan: Walter Bosmans

viool: Wilfried Praet

altviool: Veerle Roggeman

gamba: Eddy Moons

 

basso continuo

gamba: Piet Van Steenbergen

chitarrone: Koen Becu

orgel: Jetty Janssen

 

 


[
 

Johannespassie: flyers en aankondiging

zondag 1 april 2012 (=Palmzondag), concertante uitvoering: 16u00, Sint-Lambertuskerk te Laken (i.s.m. het Davidsfonds)
 download folder: Johannespassie_1april_flyer.pdf

vrijdag 6 april 2012 (=Goede Vrijdag), liturgische uitvoering: 20u15, viering in de Sint Antoniuskerk, Paardenmarkt 109, 2000 Antwerpen *
 download folder: Johannespassie_6april_flyer.pdf
 

Na Bach, Penderecki en Pärt nog een ‘passie’ te schrijven, ga er maar aan staan. Onvermijdelijk zal men uw werk vergelijken met dat van de grote voorgangers en oudere tijdgenoten. Willem Ceuleers (°1962) heeft zich hierdoor echter niet laten afschrikken.

Hij heeft gekozen voor de tekst van de evangelist Johannes. Hij heeft die op een treffende wijze getoonzet in een stijl die het midden houdt tussen Heinrich Schütz en Johann Sebastian Bach.

De eerste stelt zich met zijn muziek nog helemaal ten dienste van de liturgische recitatie van het Passie-evangelie. Nooit wordt de lijn van de vertelling onderbroken. De dialogen zijn kort en krachtig en ook de interventies van ‘het volk’ (turbae) worden niet uitgesponnen. Bij Bach staan we aan het eind van de ontwikkeling. De liturgische recitatie is uitgegroeid tot een oratorische passie, waarbij omvang en duur nog nauwelijks te verzoenen zijn met een kerkelijk liturgisch kader.
Ceuleers opteert ervoor om dicht bij de ingetogen stijl van Schütz te blijven. Het evangelie moet een vertelling blijven. Naast aandacht voor de expressiviteit van de recitatieven, de dialogen en de turbae zet hij af en toe de handeling stil door koralen in te voegen. Deze ‘koren’ dienen net als bij Bach (en in de Griekse tragedies) om op het vertelde te reflecteren. zonder dat hierdoor de draad van verhaal wordt verbroken. Een enkele keer groeit het koraal uit tot een ‘klein geestelijk concert’, waarbij de bezinning iets persoonlijker wordt. Deze passie kan daarom zowel dienen binnen de liturgie van de kerk, als concertant uitgevoerd worden in de Passietijd

Johannespassie (Evangelie naar de beschrijving van de evangelist Johannes, h. 18-19)
componist: Willem Ceuleers
vertaling : Jos Keulers
3 tot 6 zangstemmen, met begeleiding van fluiten, cornet, trombone, strijkinstrumenten en basso continuo (orgel en klavecimbel); ‘Kleine Geistliche Konzerte’ voor sopraan en bas

* De kerk aan de Lange Winkelstraat moest onverwacht op politiebevel gesloten worden wegens het gevaar van vallende stenen. Dankzij de goede oeucmenische contacten konden we zonder problemen terecht in de naburige Sint-Antonius kerk aan de Paardenmarkt.